आज संत मुक्ताबाई यांची पुण्यतिथी. महाराष्ट्राच्या संत परंपरेतील अत्यंत तेजस्वी आणि विचारवंत संत म्हणून त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते. संत ज्ञानेश्वरांच्या धाकट्या भगिनी असलेल्या मुक्ताबाई यांनी अल्पवयातच अध्यात्म, समाजप्रबोधन आणि मानवतेचा संदेश देत इतिहासात अजरामर स्थान निर्माण केले.
संत मुक्ताबाईंचा जन्म एका अशा काळात झाला, जेव्हा समाजात जातीभेद, अंधश्रद्धा आणि अन्याय मोठ्या प्रमाणात होता. त्यांच्या कुटुंबालाही समाजाच्या बहिष्काराचा सामना करावा लागला. पण या कठीण परिस्थितीतही निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई या भावंडांनी अध्यात्म आणि ज्ञानाचा मार्ग स्वीकारत समाजाला नवी दिशा दिली.
मुक्ताबाईंच्या अभंगांमध्ये जीवनाचे गूढ, मानवतेचे महत्त्व आणि अहंकाराचा त्याग याबाबत अत्यंत साध्या पण प्रभावी भाषेत संदेश दिलेला दिसतो. “विश्व रागे झाले वन्ही, संत सुखे व्हावे पाणी” हा त्यांचा प्रसिद्ध अभंग आजही समाजाला शांतता, संयम आणि सहअस्तित्वाचा संदेश देतो. संतत्व म्हणजे केवळ पूजा किंवा भजन नसून समाजासाठी करुणा आणि संवेदनशीलता जपणे, हे त्यांनी आपल्या विचारांतून दाखवून दिले.
महिलांच्या दृष्टीनेही संत मुक्ताबाईंचे जीवन अत्यंत प्रेरणादायी आहे. त्या काळात महिलांना समाजात फारसे स्थान नव्हते, तरीही त्यांनी आपल्या ज्ञान आणि विचारांच्या बळावर स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. त्यांनी दाखवून दिले की, विचारांना लिंगाची मर्यादा नसते.
आजच्या आधुनिक युगात विज्ञान आणि तंत्रज्ञान प्रगत झाले असले, तरी समाजात तणाव, असहिष्णुता आणि स्वार्थ वाढताना दिसतो. अशा वेळी संत मुक्ताबाईंचे विचार अधिक महत्त्वाचे ठरतात. प्रेम, समता, शांतता आणि मानवता या मूल्यांवर समाज उभा राहिला, तरच खरी प्रगती शक्य आहे.
संत मुक्ताबाईंची पुण्यतिथी ही केवळ स्मरणाची नाही, तर त्यांच्या विचारांवर चालण्याची प्रेरणा देणारी आहे. त्यांच्या शिकवणीचा प्रकाश पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
माधुरी टेकाम
समाजसेविका
वरिष्ठ पत्रकार मीडियावार्ता
