दरवर्षी ३१ मे हा दिवस जगभरात ‘जागतिक तंबाखू विरोधी दिवस’ (World No Tobacco Day) म्हणून साजरा केला जातो. जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) १९८७ मध्ये या दिवसाची सुरुवात केली. तंबाखू आणि तंबाखूजन्य पदार्थांच्या सेवनामुळे आरोग्यावर होणारे घातक परिणाम, वाढते मृत्यू आणि याविषयी समाजातील उदासीनता दूर करून जनजागृती निर्माण करणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. आज तंबाखूचे व्यसन ही केवळ एका व्यक्तीची समस्या राहिलेली नसून, ती संपूर्ण कुटुंबाला आणि समाजाला पोखरून काढणारी एक सामाजिक समस्या बनली आहे. कारण तंबाखूचे बदलते आणि घातक स्वरूप आपण पाहत आहोत.
काही दशकांपूर्वी तंबाखूचे सेवन प्रामुख्याने विडी, सिगारेट, चिलिम किंवा पानासोबत तंबाखू खाणे एवढ्यापुरतेच मर्यादित होते. मात्र, आजच्या आधुनिक युगात तंबाखू कंपन्यांनी तरुणाईला आकर्षित करण्यासाठी आपली रूपे बदलली आहेत. जसे कि, धूम्ररहित तंबाखू: गुटखा, मावा, खैनी, जर्दा आणि सुगंधी सुपारी., धुराविरहित पर्याय (आधुनिक व्यसने): ई-सिगारेट (E-cigarettes), व्हेपिंग (Vaping), आणि हुक्का. अनेक तरुणांचा असा गैरसमज असतो की, ई-सिगारेट किंवा हुक्क्यामुळे शरीराला हानी पोहोचत नाही. परंतु, विज्ञानाने हे सिद्ध केले आहे की या आधुनिक पर्यायांमध्येही निकोटीन आणि इतर घातक रसायने मोठ्या प्रमाणावर असतात, जी आरोग्यासाठी तितकीच किंवा त्याहून अधिक घातक ठरतात.
तंबाखूमध्ये ‘निकोटीन’ नावाचे अत्यंत घातक आणि सवय लावणारे रसायन असते. याशिवाय तंबाखूच्या धुरामध्ये किंवा घटकांमध्ये जवळपास ४,००० पेक्षा जास्त रसायने असतात, ज्यातील ७० पेक्षा जास्त रसायने थेट कर्करोगाला (Cancer) कारणीभूत ठरतात. तंबाखू सेवनाचा सर्वात मोठा आणि भयानक परिणाम म्हणजे कॅन्सर. भारतात मुखाचा (तोंडाचा) कर्करोग होण्याचे प्रमाण जगात सर्वाधिक आहे, आणि याचे मुख्य कारण गुटखा व मावा खाणे हे आहे. याशिवाय फुफ्फुस, घसा, अन्ननलिका आणि पोटाचा कर्करोग देखील तंबाखूमुळे होतो.
तंबाखूमुळे रक्ताभिसरण प्रक्रियेत अडथळा निर्माण होतो. रक्तवाहिन्या आकुंचन पावतात आणि रक्त गोठण्याची प्रक्रिया गतिमान होते. यामुळे कमी वयात हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) येणे किंवा अर्धांगवायू (Paralysis) होण्याचा धोका कित्येक पटीने वाढतो. सिगारेट आणि विडीच्या धुरामुळे फुफ्फुसांची कार्यक्षमता कायमची कमी होते. यामुळे दमा, ‘सीओपीडी’ (COPD) सारखे गंभीर आजार जडतात, ज्यामुळे माणसाला श्वास घेणेही कठीण होते. तंबाखू खाण्यामुळे दात पिवळे किंवा काळे पडतात, तोंडातून दुर्गंधी येते, भूक मंदावते आणि अकाली वृद्धत्व येते. असे अनेक जीवघेणे आरोग्यवरील दुष्परिणाम दिसून येतात, तरीही लोकं तंबाखू सेवन करणे न सोडता मृत्यूला निमंत्रण देतात.
धूम्रपान करणाऱ्या व्यक्तीला तर त्याचा त्रास होतोच, पण त्याच्या संपर्कात राहणाऱ्या कुटुंबाला, मित्रांना आणि लहान मुलांनाही त्याचा अतोनात त्रास होतो. याला ‘पॅसिव्ह स्मोकिंग’ किंवा ‘सेकंड-हँड स्मोकिंग’ म्हणतात. जेव्हा एखादी व्यक्ती सिगारेट ओढते, तेव्हा हवेत सोडलेला धूर शेजारी बसलेल्या निष्पाप व्यक्तीच्या शरीरात जातो. यामुळे घरातील लहान मुलांना न्यूमोनिया, दमा आणि गरोदर महिलांना गर्भाशयाचे आजार होण्याचा धोका निर्माण होतो. म्हणजेच, एका व्यक्तीचे व्यसन संपूर्ण कुटुंबाचे आरोग्य धोक्यात आणत असते. तंबाखूचे व्यसन केवळ शरीरालाच नाही, तर घरची आर्थिक परिस्थिती सुद्धा विस्कटून टाकते. एका सर्वेक्षणानुसार लक्षात आले कि, एक सामान्य व्यसनी व्यक्ती आपल्या उत्पन्नाचा मोठा हिस्सा दरमहा तंबाखू, सिगारेट किंवा गुटख्यावर खर्च करतो. जेव्हा या व्यसनामुळे कर्करोगासारखा गंभीर आजार होतो, तेव्हा उपचाराचा खर्च मध्यमवर्गीय किंवा गरीब कुटुंबाला कर्जबाजारी बनवतो. कित्येक हसतीखेळती कुटुंबे घरातील कमावत्या व्यक्तीच्या अकाली मृत्यूमुळे रस्त्यावर आली आहेत.
व्यसनमुक्ती: कशी मिळवावी सुटका, यासाठी काही उपाय योजना आहेत.
तंबाखूचे व्यसन सोडणे कठीण नक्कीच आहे, पण अशक्य अजिबात नाही. त्यासाठी प्रबळ इच्छाशक्ती आणि योग्य उपचार व नियोजनाची गरज असते: सर्वप्रथम स्वतःशी प्रामाणिक राहून व्यसन सोडण्याचा एक दिवस निश्चित करा., जेव्हा तंबाखू खाण्याची किंवा सिगारेट ओढण्याची तीव्र इच्छा होईल, तेव्हा बडीशेप, लवंग, वेलची किंवा च्युइंगमचा वापर करा., व्यसनी मित्रांपासून दूर राहा, सुरुवातीचे काही दिवस अशा मित्रांची संगत टाळा जी तुम्हाला पुन्हा व्यसनाकडे प्रवृत्त करू शकते., तज्ज्ञांची मदत घ्या, आज बाजारात ‘निकोटीन रिप्लेसमेंट थेरपी’ (NRT) उपलब्ध आहे, जसे की निकोटीन च्युइंगम किंवा पॅचेस. डॉक्टरांच्या सल्ल्याने याचा वापर करता येतो. तसेच व्यसनमुक्ती केंद्रांची मदत नक्की घ्या याचा खूप मोठा फायदा होतो, केंद्रात आल्यावर तुम्हाला विचार करायला वेळ मिळतो.
प्राणायाम आणि व्यायाम: ध्यान (Meditation) आणि योगासने केल्याने मानसिक ताण कमी होतो आणि व्यसन सोडताना होणारा चिडचिडपणा नियंत्रणात येतो.
तंबाखूमुक्तीसाठी केवळ कायदे करून चालणार नाही, तर समाजमनात परिवर्तन घडवणे गरजेचे आहे. शासनाने सार्वजनिक ठिकाणी धूम्रपानास बंदी घातली आहे, तंबाखूजन्य पदार्थांच्या पाकिटांवर ‘भयानक कर्करोगाची चित्रे’ छापणे बंधनकारक केले आहे. परंतु, अद्यापही शाळा-महाविद्यालयांच्या परिसरात छुप्या पद्धतीने तंबाखूची विक्री होते, यावर कडक निर्बंध हवेत.
चित्रपट आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून होणारे तंबाखूचे उदात्तीकरण थांबवले पाहिजे. तरुण पिढीला ‘कूल’ दिसण्याच्या नादात व्यसनाच्या आहारी जाण्यापासून वाचवणे हे आपले सामूहिक कर्तव्य आहे.
तंबाखूला नाही म्हणा, आयुष्याला हो म्हणा
३१ मे हा दिवस वर्षातील केवळ एक दिवस पाळण्याचा संकल्प नाही, तर आयुष्यभर तंबाखूपासून दूर राहण्याची प्रतिज्ञा करण्याचा दिवस आहे. तंबाखूच्या प्रत्येक पाकिटावर ‘मृत्यू’ लिहिला असतो, हे माहिती असूनही पैसे देऊन मृत्यू विकत घेणे ही मानवी बुद्धीची सर्वात मोठी हार आहे. चला, या जागतिक तंबाखू विरोधी दिनाच्या निमित्ताने आपण स्वतः, आपले कुटुंब आणि आपला समाज तंबाखूमुक्त करण्याचा दृढ निश्चय करूया आणि एका निरोगी, सशक्त भारताची निर्मिती करूया..!
📚*तक्षशील*📚
सौ. उषा शिलवंत घोडेस्वार(संचालिका उज्वल व्यसनमुक्ती केंद्र, साकोली भंडारा, मो. 8830089212)
